Sunday, May 31, 2009

24x7 nunphungin min chim tan

24x7 han tih hian 24 hi nikhata darkar awm zat sawina niin 7 hi karkhata ni awm zat sawina a ni a, chumi awmzia chu kartluan leh nileng zankhua tihna a ni mai a, television news channel-ah te chuan hetiang hian chanchinthar an pe chhuakin 24x7 tih channel pawh a awm hial a nih tak hi. Tunlai khawvel hi a hmanhmawh ta kan ti dawn nge, thiamna sang zel avangin khawvel hi a inthlunzawm tlat tawh a, hun hmanlai inang rau rauah pawh chhun a nihna ram te a awm laiin chumi hmuna chhun an hmanlaiin ram dangah chuan zan lo hmang mek te an awm a, hetiang hi nimahse chhun leh zan hian tunlaiah chuan danglamna a siam ta vak lo a, hnathawk ho theuh theuh zinga thenkhat hahchawlh laia thenkhatin hna an lo thawk mawlh mawlh ang hi a ni ta ber a ni. Hemi avang hian tunlai kan khawvel chu “24x7 khawvel” tia hriat mek a ni a, hei hian nunphung pangngai kan tih hi nasa taka tidanglamin harsatna kan hriat ngai loh leh kan tawn ngai loh te kan hriat phah a, India ram ngei pawh hian chu chu a buaipui mek a ni. Thiamna lama than chhoh zelna hian Mizoram pawh hi a kalkan bik loh avangin he 24x7 khawvel hi kan hmelhriat ve tan mek a, call centre te hial pawh kan nei ta a, kan local TV te pawhin local channel an pek chhuah chu 24x7 in an pe chhuak ve mek a nih hi.

Hun inher danglam avanga nunphung danglam zel hi hriatthiam a har duh hle a. Kan lo hriat thin leh tih dan a kan lo neih thin te chu tih theih loh chin a awm a, kan inher rem ve zel hi a ngai thin a ni tih hi tihdanphung nghet taka lo vuantute tan chuan thil pawm awlai lo tak a niin chung mite chu “change” (inthlakthlengna) dodaltu an ni chawk thin a ni. Hmanni deuh a Zarkawt YMA branch in khawhar riahpui tawh loh nise tiin thutlukna an siam khan Mizoram chu a nghawr nghing hle a, tihdan phunga kan lo neih tawh thin chu kan custom leh tradition tihbo tum ang hial a puhtu pawh an awm a nih kha. Mahse Zarkawt vengin khawhar in riahpui chungchanga harsatna an tawh thin te han hriatchian chuan hun lo inher danglam zel avanga tunhmaa thil tha tak ni thin kha tunlai khawvelah chuan mite tana harsatna thlentu a nihzia kan hre thei a, hemi avang hian sawiselna pawh kha a rei lo niin alang.

Khawhar riahpui chungchangah hian kan kumte ala upat loh avang leh Mizo history-ah a chanchin kan hriat lutuk loh avangin rinthu ang deuh, mahse thil ni thei si zawnga sawi ka duh a. Tunhma kan pi leh pu hunlai, Kristianna Zorama kan hmelhriat hma kha chuan ramhuai leh thlahrang te hi a tam hle a. Hemi avang hian khua a thim tawh chuan mi pawh an dawih in pawn an chhuak mang lo a ni. Mitthi chungchangah chuan an thlarau hrang ta te pawh thawnthu leh tlangkamah hriat tur a tam a, tunlai hun thlengin hetiang hi hriat tur ala awm zauh zauh a, Mizoram chhim lamah phei chuan mitthi hrang hi sawi tur ala tam niin an sawi a. Hetiang hi a nih avangin mitthi lumen kan tih te leh khawhar riahpui kan tih te lo chhuahna chhan tak chu ramhuai leh thlahrang laka khawhar chhungte awmpui an ngaih vang niin a rinawm a, chu chu hun lo inherdanglam zelah tlawmngaihna lam leh tanpuina lam hawi zawngin kan kal chhohpui ta in tihdanphungah kan neih chhoh ta a ni thei awm e.

Tlemlai deuh khan Zawlaidi editor-in engemaw ziak tura min ngen avangin hun inherdanglam ang zela keini pawh kan insiamrem a tul zia ka ziak a. Chutah chuan ti hian ka ziak a –

“Hmanlai kan pipute hunlai leh tunlai kan khawvel hi chu sa leh thlai indanglam hleih angin an danglam a ni ti ta ila kan sawisual tampui lovin a rinawm. Changkanna (development) in thil hrang hrang a rawn ken tel te avang hian kan tunhma nun leh kan tunlai nun hi chu inan ngaihna a awm miau lova, hei hi khawvel hmun tina society hrang hrang te pawhin an lo paltlang tawh leh an paltlang mek leh an la paltlang tur a ni.

Sakhua – Pathian kan biak dan leh sakhua kan neih dan ringawtah pawh kan pipute nen chuan kan inang lo hle tawh tih chu kan hre tlang theuh awm e. Min thlahtute’n thingbul leh lungbul an biak a ramhuai an biaktlawn laiin keini chuan Kristianna avangin Pathian nung kan bia a, Pathian nung avang chuan ramhuai pawh kan hlau tawh hek lo. Kan sakhaw neih dan inthlak danglam dan ringawt atang pawh hian hmanlai nun leh tunlai nun chu han inan ngaihna a awm lo tih chu kan hre tlang thei mai awm e.

Khawtlang – Kum zabi 19-na tawp lama Sap ho an lo luh atang khan khawthlang autocracy (Kumpinu Lal thuneihna) hnuaiah kan awm chho nghal a. Kha mi hunlai khan kan Mizo lal te khan hun engemaw chen chhung chu thuneihna engemawchen nei ve mah se, thutawp siamtute chu min awptu ‘Sap’ kan tih te kha an ni a; hemi avang hian Sap hovin dan leh khawsak phung an lo neih thin chu kan tawm chhoh pui in an rorelna hnuaiah kan awm chho tan a ni. 1947-a India-in independence a hmuh khan India rama rinluh kan nih avangin democracy hnuaiah kan awmin democracy hnuai a dan awm te chu kan zawm ve ta a, khawtlang inkaihhruaina pawh engemaw chen chu kan hnamdan ang in la kalpui mah ila, democracy hnuaia dan angin kalpui loh theih loh chin a awmin kan khawtlang inrelbawl dan pawh kan thlakthleng chho ta zel a ni.

Hnathawhna – Hetianga khawvel hnamfing hmasa zawk ten min rawn chiahpiah atang khan kan hnathawh te pawh a inangtlang thei ta lova, sorkar hnathawk te kan zingah lo awmin lonei vek thin kha thlawhhma nilo atangin eizawnna te kan nei ta a, mipui vantlang kan inrualkhai thinna chu alo bo tan ta a ni. He ‘post-modern’ world-ah phei chuan sorkar hna chauh nilovin mimal hnuaiah te hna kan thawkin company hnuaiah te eizawnna kan lo nei ta a, tunhma a ‘awmni kham’ ang kha chu thil tih chi pawh a ni thei ta lo a ni.”  

Hnathawhte, eizawnna te a inan loh chu thudang lo ni ta se, kan sakhaw vawn, Kristian sakhua-ah pawh hian rindan hrang hrang a awm avangin kan Chawlhni serh te pawh a inang ta lo a, a thenin Inrinni hi Chawlhni atana an serh laiin a thenin Sunday chu Chawlhni atan kan serh a, hemi ringawt pawh hian kan pipute nunphung leh tunlaia kan nunphung chu a tidanglam tham a, mahse kan la inherrem thiam zel hlauh a, harsatna lian kan la tawk rih lo chu a nih hi. Chutichung erawh chuan kan khawvel hi a danglam chak em avangin chumi mil chuan kan inherrem thiam lo ang tih hi a hlauhawm a, chumi avang chuan ngaihtuahna te kan lo sen theih nan tiin ti hian ka rawn ziak leh a ni.

Chhiatni chungchanga kan insawngbawl dan hi ngaihtuah that a hun ta hle in ka hria a, mahse hemi chungchang sawi tur chuan rilru zau tak put a ngai thung awm e. Mitthi lumen hi han sawi leh ta i la. Aizawl veng pakhata thihnaah chuan YMA hruaitute chuan vawikhat mitthi lumenah hian cheng 3000 vel zel an sen thu min hrilh a, hetiang hi senso hautak dan a nih chuan YMA branch hausa deuh tan lo chuan mitthi lumen tur neih pawh a huphurh awm thei hle in a rinawm. A sum sen chu thudangah lo dah ila, tha sen chungchangah hian kan tunlai khawvel nen chuan a inhmeh ta lo deuh em a tih theih ang. Tlaivar hian hriselna a heh hle a, dan tlangpuiin zan khat tlaivar chuan thisen tam tak kan seng a, chumi hnawhkhah lehna tur chuan chhunah emaw mut a lo ngai a ni. Kan mu lo a chhun lama kan hna pangngai kan thawh chhunzawm a nih phei chuan kan taksa chuan a tuar nasa hle a, a tirah engvakah mah ngai lo mah ila mutmu hmuh tam tawk loh hian kan upat deuh hnu-ah hrisel lohna a kaichhuak duh hle a ni.

Dan naranin mitthi lumenpuitute hi nu leh pa aiin thalai lam hi an ni ta deuh a, an taksa te ala chakin tlaivar te pawh an thei mai thei. Mahse tunlai thalai hi a tam zawk chu lehkha zirlai an lo ni a, mitthi lumen avang hian an zirna lamah an bahlah thei a, tunlai inelna sang tak awmna khawvelah hian zirlai bahlah chu thil pawi tak a ni thei a ni. Khawpuiah phei chuan thalaite hi chhiatni-a che tur hian kan inti lui deuh tawh lehnghal a, hetianga fate thawk chhuak ngai vak lo nu leh pa te thlengin kan indem ti tih tawh mai chu a nih hi. “Tlawmngaihna ava rawn ti dal ve” min ti tawk in lo awm mai thei, mahse tlawmngaihna leh tlawmngaihna lo lam ni lo in kan chin dan thin te hian rah tha a chhuah tho lai hian rah thalo enge a chhuah tih kan hriat ve hi a pawimawh a, kan buk tawn te pawh hi a ngaih chang a awm thin a ni. Mitthi chungte’n hahchawlh an mamawh hun takah te hian kan menpui hrep mai em tih te pawh kan chhut a ngai awm e (rei tak dam lo lo tlaivar pui tawh te an nih phei chuan).

Hun rei tak atang tawh khan kan invui dan chungchang pawh hi ka lo ngaihtuah tawh a. Khawpui bik han sawi ta i la. Khawpui-ah chuan mahni in nei lo hi a tam zawk kan ni tawhin a rinawm a, mi inhnuaiah emaw, flat-ah emaw, chep taka khawsa hi tam tak kan awm a. Hengte leh mahni in ngei luahte pawhin lu an sun changin manganthlak khawpin inchhungah te leh kawtkai-ah te kan inbeng a, kan leng hlei thei tawh lo a ni. Inchhe lam deuh a nih phei chuan a hlauhawm hle thei a, hmanni lawkah pawh Champhai-ah chuan mitthi awmna in a chim a, vanneihthlak takin nunna chan an awm lo hlauh a nih kha. Kan inlenpuina leh kan invuina lamah hian vanduaina rapthlak tak kan la tawng lo ang tih hi sawi theih a ni lo a, chuvangin kan tihdan te pawh hi thlak danglam a tha lo maw ka lo ti tawh thin a ni. Thil awlsam leh tha ni a ka hriat chu vantlang hmuna invui mai hi a ni. Khawpui-ah pawh community/YMA hall emaw indoor stadium emaw hi veng tinah kan nei theuh a, heng hi invuina’n a tha hle in ka hria. Hall/stadium te hi an remchang lo a nih pawhin biakin tinin Sunday School Hall kan nei a, hengah te hian invui theih ni awm tak a ni. Chep taka leng leh lo a kan inbeng thin ai chuan hmun zau, vuitute pawhin an panna remchanga invuite hi kan ngaihtuah atan ka rawn chhawp chhuak a ni.

Kan khawtlang nunphung (social life) hrim hrimah pawh hian hun inherdanglam mil a kan insiamrem ve zel hi a pawimawh hle tawh a, engeng emawah chuan kan insiamrem zel ni te pawhin a lang. Inneih chungchangah hian tunlaiah chuan biakin lamah innei chhungkua te’n a lawmna a hu hoin (joint reception) an buatsaih tawh mai a, hei hi mo lawmtute tan pawh a awlsamin a zangkhai em em a ni. Tunhma kha chuan biakinah inneihna kan hmang a, a hnu-ah in lamah a lawmna kan nei leh a, mopa lam leh monu lama kal ve ve duh tan phei chuan thil buaithlak a tling a, inneihna a kal hian hun a heh em em thin a ni. Tunlai kan chin dan hi 24x7 khawvelah chuan a tih chi hle in a lang a, darkar hnih khatah kan tling tla mai a, hna tul tak tak nei tan pawh inthlahrung lutuk lo in inneihna hi a hmanpui theih a ni.

Inneihna lama kan insiamrem thei ang hian thil tam takah kan insiamrem thei a, hei hi kan thei lo a nih chuan he khawvel hmanhmawh tawh takah hian hmasawn lo leh a thunawp zawnga kal chu kan hmabak a ni mai a. Tlawmngaih dan te pawh hi inthlakthleng thei a ni a, damlo kan inkan dan te pawh damdawiin te’n dan an lo neih tak zel avangin tlawmngaia inkan loh te pawh hi thil awm thei a ni dawn ta. Kan tihdan phungah chuan damlo kan kan chuan a bula thut emaw, a dam lo-a hmuh ngei emaw kan tum a, hetianga kan tih theih loh chuan damlo kha kanah kan inngai lo a. Mahse damlo na tak tak te, boruak hip tur tam tak mamawh te an awm thin tih kan hre chho ta zel a, dam lo kan kan loh hian nasa takin tanpuina chin te pawh alo awm thei a, chuvangin “tlawmngaihna” kan han tih te pawh hi tuna kan vaihma tir ang lo deuh a hman te pawh a ngaih hun alo thleng ngei ang.

Hun inherdanglamin danglamna (change) a rawn ken te hi kan hriatthiam theih nan leh a tul a nih chuan kan tih dan phung te pawh kan thlakthleng theih nan heng thu te hi rawn ziak ka ni a. Chhiartu tam tak chuan pawm harsa inti pawhin ka ring a, sawiselna pawh nasa tak a awm ngeiin ka ring. Ama’rawhchu mihring tung chho a kal, finna Pathianin a pek te kan nih chuan thil tha lo leh tih rem tawh lo chu bansan hun te kan hriat hi a ngai a, engkim hi a ngai ang reng a ni thei lo tih te pawh kan pawmthiam hi a ngai a ni. Chung chu kan ti thei lo a nih chuan 24x7 khawvelin min chim tak tak hunah a ngaihna hre lo in kan indawmkun reng ang tih te pawh a hlauhawm tak zet a ni.

2 comments:

  1. This comment has been removed by the author.

    ReplyDelete
  2. Thanks for this post. Wishing you good luck in your new job.. Keep up the good work..

    ReplyDelete