Sunday, May 31, 2009

Lal Thanhawla Mithar a rawn lang zel

April ni 30, 2009 (Ningani) khan Chief Minister Pu Lal Thanhawla chuan Aizawl media te kawmna neiin Chief Minister a nih hnu-a chanchinthar lakhawmtute a kawmna hmasa ber a ni a. CM hi a inhawng zau hle a, “Thil thar sawi tur ka nei lo a, MJA annual conference ka rawn hmanpui che u khan ka lung a ti leng deuh a, chhun thingpui inho ila ka ti a ni mai a; zawhna duh duh min zawt thei ang a, politics thu buluk tak tak pawh in duh chuan min zawt thei ang,” ti a bul a han tan atang khan he press conference a tel journalist-te chuan inthlahrunna kan neilo nghal a, CM hi darker hnih chuang kan kawm ta nghe nghe a ni.

Congress sorkar dinna ala rei loh avanga thu khirh khan zawh tur a tam lutuk lo chu thudang nise, CM-in eng pawh zawh a inhuamna chuan Congress sorkarin mipui tan hna thawh tum tak tak anga a insawi chu rintlak turah kan rilru-ah hna a thawk nghal a, zawhna khirhkhan tak tak pawh kan zawt nual reng a ni. He press conference hian Congress sorkar leh sorkar hotu luberah lawmna tak mi rawn thlen a, chu chu CM Lal Thanhawla’n venthawn nei miah lo a thil tha lo leh dik lo nia a hriat a sawi chhuak ngam kha a ni. “Ram tana tha tur nia kan hriat chu huai takin kan kalpui ang a, a tul a nih chuan thla khawng char char pawhin kan tlakpui mai ang,” a ti khan tunhmaa ka lo rual awhna thin, tlak ngam politician kan nei ta-ah ka inngai a, ram kal kan siam tak tak dawn ta niin ka hria a, kan ram hruaitu luber pawh tunhmaa Lal Thanhawla kha chu a ni ta lo ni tak takin ka hria a ni.

Ram kalphung a that theih lohna bulpui ber chu lal thutthlenga thu politician-te tlak hlauh lutuk vanga engpawh an ti huam thin hi a ni a. ‘Popularity’ game khel ringawt politician-te hian a tha zawngin ram hi an kaihruai thei lo a. MNF-in Pu Laldenga ho-a 1987-a sorkarna an siam khan Pu Laldenga khan tlak pawh inhuamin ram tana thil tha tur ni-a a hriat chu a kal tlangpui hrawk mai a. Chung zinga langsar zual pahnih chu Aizawl khawpui kawng tih zauh chungchang leh zu chungchang a ni. Khami tuma MNF sorkarin Ramhlun road an tihzau khan sawiselna namen lo a tawk a, mahse tunhnu hi chuan an ram an laksak ngei ngei te pawhin thil tha zawk a nih zia an hria a, Aizawl mipui kan lawm vek tawh a ni. Zu pawh khap turin Kohhran chuan Pu Laldenga kha an nawr nasa hle tih kan la hre awm e. Mahse Pu Denga khan thiam takin alo hnial fithla a, zu a khap duh lo kha a tlak chhan pakhat niin thil chhuimite chuan an hre nghe nghe a ni. 1997 atangin Mizoramah chuan zu khap burna dan kan han hmang a, kum 12 an liam meuh chuan thil tha ber a ni lo tih chu mipui tam zawk ngaihdan alo ni leh ta a. Ram tana tha tur tlakpui ngam politician kan nei leh ta hi a lawmawm tak zet a, Mizoram tan hmasawnna kawngah kawl a eng leh ta niin a lang.

He press conference-ah hian Pu Hawla chu MHIP inthlan chungchanga MUP khawmpuia comment a neih kha zawh a ni a. A minister pakhat nupui kha MHIP president-a thlantlin a nih avang khan Pu Hawla chuan MHIP inthlan chungchang kha a sawi dim deuh turah ka lo ngai a. Mahse a dim chuang awzawng lo. Luh tir phalloh neih te leh vote nei lo Vanapa Hall chhunga awm tir tho khan inthlanna chu a felfai lo tih a lantir nia a ngaih thu a sawi piap piap tho mai a, “Khatiang sawi ngam lo tur khawpin ka thaibawi lo,” tiin inthlan awm tawh zawng zawnga TV sawisela ang piap piap a hmuh vawikhatna a nih thu a sawi a ni. Mahni minister nupuite ngei president a thlantlin a nihna inthlanna a sawisel ngam te khan Pu Hawla’n ram kaihhruai a tum dan a lantir niin ka hria a, a minister/parliamentary secretary te’n tihsual pawh lo nei se a chhan dawn lo niin ka hria a, Mizoram tan beiseina thar a rawn piang niin ka hria.

MLA inthlan result puan zan khan All India Radio-a inthlan result sawihona mithiamte’n an neih-ah ka tel ve hlauh mai a. Chuta ka thil sawi pakhat chu, “Tun sorkar thar turah hian opposition an chau hle mai a, Congress hi a sapa tal thei a, chuvangin opposition role hi media/journalist-te’n kan play a ngai dawn a ni” tih hi a ni. Sorkar a inrem fel hma kha chuan hei hi ka ngaihdan dik tak a ni a, mahse hei thla li/nga vel hnu-ah chuan kan sorkar thar hi a puitling dawn riaua hriatna ka neih tak avangin opposition role play tur pawh hi a awm dawn em ni ka ti ta hial. Hun a kal zel ang a, journalist-te opposition a tan a ngaih hun te pawh a la thleng thei a, chung hun chu lo thleng pawh nise amah Pu Hawla ngeiin MJA Conference-ah a tul a nih chuan sawisel bawrh bawrh tura min rawn tawh avangin inthlahrung lo takin kan sawisel thei dawn a ni.

Press conference-ah hian Pu Hawla chuan a sorkarin a thil tih tum hmasak pathum a tarlang a. Chungte chu NLUP atanga retheite dawmkan te, thalaite tana hna siamte leh corruption chi hrang hrang theih tawpa do te an ni a. Sorkar hmasa a thil hnawk awm thenfai a ngaih thu sawiin hna an duh anga an tan mai theih dawn loh thu a sawi bawk a. “Kumkhat chhung hian a hnawk kan thenfai hman kan ring a, kum hnihna atangin hna kan thawk thei tak tak tawhin ka ring,” a ti a. Hei hi a lawmawm hle in ka hria. Kumin pawh hei May thla kan chuangkai leh der tawh a, Congress sorkar kumhnihna tur hi kan hlat lutuk tawh lo a ni.

Thalaite hmakhua a sawi-a ka rilru hneh em em tu pakhat chu thalaite’n kut hna an thawh dan tur a sawi kha a ni a. Pu Hawla chuan, “Jeans, T-shirt leh sneakers nena thalai lehkhathiamin farming an beih theih nan ngaihtuahna kan seng mek a ni,” a ti a. Kan kut hnathawktute’n thawmhnaw chhe ber ber inbel chung khera kut hna an thawk thin hi ka ngaihmawhna a rei tawh a. Thawmhnaw chhe lutuk lem lo inbel chunga kut hna an thawk thei dawn anih chuan kut hnathawh pawh hi tunhma angin a hahthlak dawn lo turah kei chuan ka ngai a, hah lutuk leh thlansaphul kaia kut hna thawh loh dan sorkar hian a ngaihtuah dawn niin alang a, hei hi a lawmawm tak zet a ni.

Total Prohibition chungchang hi a tawp nan han sawilang ila. MLTP Act kalpui zel an tum leh tum loh press lam atanga zawhna kha Pu Hawla chhanna kan hriat chak ber pawl a nih ka ring, keini journalist ho zingah pawh khan. Dim tak leh invengthawng takin a rawn chhang dawn emaw ka tih laiin Lal Thanhawla mithar a rawn lang leh tlat mai. Ngaihtuahna sen leh Kohhran leh NGO-te pawh rawn a tul dawn thu a sawi laiin, “Prohibition awm hma kha chuan zu-in mi pawh an dam rei deuhin ka hria. Prohibition awm hma kha chuan an biang te a puar hman a, biang puar, mawng dep tak leh dim taka kal dem dem an nih thleng khan an dam a, tunah erawh chuan zu chhia avang te leh accident avang te in kan thi hma ta niin a lang,” a ti ta mai khan Prohibition hi sorkar thar chuan thil tha berah a ngai lo tih a tilang hle in journalist-te chuan kan hre tlangin ka hria.


Insiamrem thiam a tul


Pathianin mihring a siam danah hian mahni a cheng tur ni lovin a huhova cheng tura buatsaih kan ni a, chu chu Saptawng chuan ‘society’ an ti a, Mizotawng chuan ‘khawtlang’ kan ti mai dawn nge ka hre chiah lo a, khawtlang anga kan khawsak chu mihring nihphung a ni tlat a ni. Chutianga society anga kan khawsak chuan dan hrang hrang kan nei lo thei lova, chutiang dan zawm thei lo chu society-ah an leng lo a ni mai a, hetiangte hi tunhma kan pi leh pute hunlai pawh khan khua atanga hnawhchhuah an nih loh pawhin an mahni duhthu in an chhuak thin a ni.

He thuziaka ka thil sawi tum ber chu society-a dan kan neih te hi hun inher danglam zelah chu hun inher chhuak nena inmila kan thil tihdan kan her danglam thiam tulzia a ni. Entirna tur tam tak hemi thilah hian a awm thei dawn a, kan sawi seng vek kherin a rinawm lova, chuvangin tlem azawng chauh han la chhuak ta ila.

Tunhma nun
Tunlai, a Saptawnga ‘post-modern world’ an tih mai leh kan hmanlai hun, kan pi leh pute hunlai hi chu chhun leh zan ang hlauh a ni ti hi tumahin kan phain a rinawm loh a, a inang tawh lo em em a ni. A inanlohna te hi kawng hnih khat emaw lekin lo tarlang dawn ta ila –

Hnathawh dan – Hmanlai chuan hnadang thawh tur vak a awm lova. Thiamna bik neite chu thirdeng emaw te an ni a, parawnkaite chu lal khawnbawlte emaw an ni mai a. A bak zawng chu lo neia eizawng an niin pasaltha kan tih ang te pawh khan lo nei thovin sa an kap theiin an an huaisen bik a ni mai a. Chuvangin thil tih ho reng reng kha a remchang a, zawlbuk neih te kha thil neih awm hliah hliah a ni. Hnathawh dan leh hnathawh a inan vek avangin ‘hnatlang’ kan tih ang te pawh kha tih a awlsamin ‘awmni kham’ te pawh kha tu tan mah harsatna lutuk a awm lo thin a ni.

Society kalphung – Kan pi leh pute hunlai (hei hi Lal lal lai, democratic civilzation-in min rawn chiahpiah hma angah lo ngai ila) kha chuan Val Upa thute kha a tlang em em a. Hei hi a chhan chu Val Upa te kha khawtlang venhim chungchangah leh khawtlang inkaihhruaina chungchanga hmahruaitu leh sulsutu an nih vang a ni. Tin, khatih hunlai khan mihring kan la tlemin khaw lian an tih pawh kha tunlai nena khaikhin chuan tuna Aizawl veng pakhat pawh hi an tluk kher lovang a; chuvang chuan khawtlang nunphung pawh kha a inang pet peta kalin inthurual pawh kha a awlsam bik hle in a rinawm.

‘Society kalphung’ han tih hian kan sawi tum tak zawk chu khawtlang inrelbawl dan leh thil tihdan a ni a, chuvangin kan pipute hunlai kha chuan kan tunlai tawnga ‘holiday’ (awmni kham) han puan mai te pawh kha a awlsamin police leh magistrate te leh democracy hnuaia ‘dan’ kan tih te a la awm loh avangin khawtlang nun siam that kawngah pawh harsatna awm em em lovin thil a tih mai theih a ni.

Kan han sawi tak bak pawh hi tam tak Mizo society tunhma nunah hian a awm thei ang a, mahse sawisen vek a nih dawn loh avangin hemi chinah hian helam hi chu lo duh tawk dawn ta mai ila.

Kan tunlai nun
Hmanlai kan pipute hunlai leh tunlai kan khawvel hi chu sa leh thlai indanglam hleih angin an danglam a ni ti ta ila kan sawisual tampui lovin a rinawm. Changkanna (development) in thil hrang hrang a rawn ken tel te avang hian kan tunhma nun leh kan tunlai nun hi chu inan ngaihna a awm miau lova, hei hi khawvel hmun tina society hrang hrang te pawhin an lo paltlang tawh leh an paltlang mek leh an la paltlang tur a ni.

Sakhua – Pathian kan biak dan leh sakhua kan neih dan ringawtah pawh kan pipute nen chuan kan inang lo hle tawh tih chu kan hre tlang theuh awm e. Min thlahtute’n thingbul leh lungbul an biak a ramhuai an biaktlawn laiin keini chuan Kristianna avangin Pathian nung kan bia a, Pathian nung avang chuan ramhuai pawh kan hlau tawh hek lo. Kan sakhaw neih dan inthlak danglam dan ringawt atang pawh hian hmanlai nun leh tunlai nun chu han inan ngaihna a awm lo tih chu kan hre tlang thei mai awm e.

Khawtlang – Kum zabi 19-na tawp lama Sap ho an lo luh atang khan khawthlang autocracy (Kumpinu Lal thuneihna) hnuaiah kan awm chho nghal a. Kha mi hunlai khan kan Mizo lal te khan hun engemaw chen chhung chu thuneihna engemawchen nei ve mah se, thutawp siamtute chu min awptu ‘Sap’ kan tih te kha an ni a; hemi avang hian Sap hovin dan leh khawsak phung an lo neih thin chu kan tawm chhoh pui in an rorelna hnuaiah kan awm chho tan a ni. 1947-a India-in independence a hmuh khan India rama rinluh kan nih avangin democracy hnuaiah kan awmin democracy hnuai a dan awm te chu kan zawm ve ta a, khawtlang inkaihhruaina pawh engemaw chen chu kan hnamdan ang in la kalpui mah ila, democracy hnuaia dan angin kalpui loh theih loh chin a awmin kan khawtlang inrelbawl dan pawh kan thlakthleng chho ta zel a ni.

Hnathawhna – Hetianga khawvel hnamfing hmasa zawk ten min rawn chiahpiah atang khan kan hnathawh te pawh a inangtlang thei ta lova, sorkar hnathawk te kan zingah lo awmin lonei vek thin kha lo nilo atangin eizawnna te kan nei ta a, mipui vantlang kan inrualkhai thinna chu alo bo tan ta a ni. He ‘post-modern’ world-ah phei chuan sorkar hna chauh nilovin mimal hnuaiah te hna kan thawkin company hnuaiah te eizawnna kan lo nei ta a, tunhma a ‘awmni kham’ ang kha chu thil tih chi pawh a ni thei ta lo a ni.

Insiamrem thiam a tul
Kan han sawi tak zawng zawng atang hian hmanlai nun leh tunlai nun chu thil hrang hlauh a ni tih kan hrethiam tawh ngei ang a, hemi avang hian thil tam takah kan Mizo society pawh hian kan thil tihdan phung kan herrem hret hret a tulzia a lang thei a ni. “Kan chindan thin” tih changchawi vang ringawtin tunlai hun nen inmil thei tawh lo thil kalpui kan tum luih tlat chu a dik ber lo ang a, “Khawvel thangchho zelin a ken tel” tih vang ringawtin ramchangkang te tihdan apiang kan entawn chu a tha ber bawk lo ang.

Inherrem chungchang hi inhnialna nasa tak chhuak thei a nih rual rualin “Kan vengah chuan ‘au ka thi thau thau ang’” ti ang hrima kan tan tlat chuan society changkang mawh tak kan ni ang a, Mizote hi mihring in adapt (insiamrem) thiam lo tak kan ni bawk dawn a ni tih chu tuma’n kan hnialin a rinawm lo. Insiamrem kan ngai nia ka hriat thenkhat han tarlang ila –

Khawpui leh thingtlang – Khawpui nun leh thingtlang nun inanloh dan khawvel ram tinah a danglam lo angin Mizoramah pawh a danglam bik lova. Khawtlang inkaihhruaina dan chungchang pawh inang leh intluk a kan thlir chhung chuan hmasawnna kan nei thei lo ang. India ram hruaitute pawhin hei hi chiang taka an hriat avangin khawpui (urban) inkaihhruaina leh thingtlang (rural) inkaihhruaina dan te chuan a hranin an lo siam thlip thlep a, hei hi Mizorama kan khawtlang nun kaihruaitu bera kan neih YMA pawh hian a hriat a tul hle awm e.

Khawpuiah chuan hnatlanga thlan kan laih thin ang te hi veng engemawzatah chuan remchanlohna a awm tawh a. Hei hi khawpui pawn atanga hla taka thlanmual te an neih tawh vang a ni. A remlohna dang leh chu a hmaa kan sawi tawh angin eizawnna inang lo nuai kan neih tawh vang te niin school kallai tan phei chuan tan a na-in tunlai khawvelah chuan inthlahdah a theih tawh lo a ni.

Chutiang zel chuan khawhar inriahpui tih te pawh a that em em laiin khawpui-ah chuan khawhar ina riak te hi khawhar chhungkua chhawkzangkhaitute an nih ai mahin an phurrit siam belhtute an ni mah zawk a; tin, zirlaite tan phei chuan khawhar ina riah te a lo remchan loh chang a awm a, ‘tlawmngai lo’ nih hlauh avanga zirna lama ti tha thei lo te pawh awm theih a ni.

Hnatlang hrim hrim pawh hi kan nu leh pa te hunlaia mi tam zawk sorkar hna vuan an nih lai kha chuan sorkar pisa chawlh denchhena hnatlang koh te kha thil tih awm tak a nih laiin tunlai hunah chuan hnathawk zawng zawng hi sorkar hnuaia thawk an nih tawh loh avangin sorkar pisa chawlh a chawl ve lo tam tak khawpui-ah chuan an awm a, chuvang chuan tunhmaa a remchan ang khan a remchang tawh lo a, heng te pawh hi kan hriatthiam a hun inher danglam dan kan zir te pawh hi a tul hle tawh a ni.

Keini aia lo changkang hmasa zawk te’n ram an awp dan kha tunah chuan kan ram inawp dan a ni tih te pawh kan hriat tlan hi a hun ta hle a. Kan hmanlai nun anga khawtlang siam that kan tum tlat chuan dan kalh a kan chet fo a ngai dawn a, dan kalh hian chet pawh kan che ta fo reng a ni.

Hmawrbawkna
Mizo mipuite’n thil pakhat kan hriat reng tur ni a ka hriat chu ram siam that kan tum dan kawngah hian hriatthiam chin kan neih a tul tih hi a ni. Kristian ram kan ni e tih vanga sual hnawhbo vek kan tum emaw tih tura hma kan la thin hi kan kalsualna pakhat a ni a. Bible hi uluk taka kan zir chuan khawvelah hian sual chu a awm reng dawn a ni, Lal Isua lo kal leh hma chuan. Pathian thu chuan sual hi a do tih chu sawi ngai lo a nih laiin a awm lo thei lo a ni tih chu a pha chuang hauh lo. Hun tawpah sualna hringchhuak tupa kum 1000 phuarbeh a nih hma leh chumi hnu-a mei mit theilo dila thlak a nih hma chuan sualna hi khawvelah hian a awm dawn a ni tih Bible hian min hrilh a ni tih kan hriat pawh hi a ngai ang. Chuvangin sual nia kan hriat te hi engang pawhin do mah ila, a rem dawn lova, a do dan erawh kan thiam hi a tul zawk a ni. Tirhkoh Pawla’n “Kan buan te hi tisa leh thisen an ni si lo” a tih kha hre reng chungin sual hi tharum nilo leh hriatthiamna zau tak nei chunga kan do reng hi a tul a, chumi ti tur chuan hun inher danglam nena insiamrem thiam hi kan mamawh ber chu a ni ta a ni.
24x7 nunphungin min chim tan

24x7 han tih hian 24 hi nikhata darkar awm zat sawina niin 7 hi karkhata ni awm zat sawina a ni a, chumi awmzia chu kartluan leh nileng zankhua tihna a ni mai a, television news channel-ah te chuan hetiang hian chanchinthar an pe chhuakin 24x7 tih channel pawh a awm hial a nih tak hi. Tunlai khawvel hi a hmanhmawh ta kan ti dawn nge, thiamna sang zel avangin khawvel hi a inthlunzawm tlat tawh a, hun hmanlai inang rau rauah pawh chhun a nihna ram te a awm laiin chumi hmuna chhun an hmanlaiin ram dangah chuan zan lo hmang mek te an awm a, hetiang hi nimahse chhun leh zan hian tunlaiah chuan danglamna a siam ta vak lo a, hnathawk ho theuh theuh zinga thenkhat hahchawlh laia thenkhatin hna an lo thawk mawlh mawlh ang hi a ni ta ber a ni. Hemi avang hian tunlai kan khawvel chu “24x7 khawvel” tia hriat mek a ni a, hei hian nunphung pangngai kan tih hi nasa taka tidanglamin harsatna kan hriat ngai loh leh kan tawn ngai loh te kan hriat phah a, India ram ngei pawh hian chu chu a buaipui mek a ni. Thiamna lama than chhoh zelna hian Mizoram pawh hi a kalkan bik loh avangin he 24x7 khawvel hi kan hmelhriat ve tan mek a, call centre te hial pawh kan nei ta a, kan local TV te pawhin local channel an pek chhuah chu 24x7 in an pe chhuak ve mek a nih hi.

Hun inher danglam avanga nunphung danglam zel hi hriatthiam a har duh hle a. Kan lo hriat thin leh tih dan a kan lo neih thin te chu tih theih loh chin a awm a, kan inher rem ve zel hi a ngai thin a ni tih hi tihdanphung nghet taka lo vuantute tan chuan thil pawm awlai lo tak a niin chung mite chu “change” (inthlakthlengna) dodaltu an ni chawk thin a ni. Hmanni deuh a Zarkawt YMA branch in khawhar riahpui tawh loh nise tiin thutlukna an siam khan Mizoram chu a nghawr nghing hle a, tihdan phunga kan lo neih tawh thin chu kan custom leh tradition tihbo tum ang hial a puhtu pawh an awm a nih kha. Mahse Zarkawt vengin khawhar in riahpui chungchanga harsatna an tawh thin te han hriatchian chuan hun lo inher danglam zel avanga tunhmaa thil tha tak ni thin kha tunlai khawvelah chuan mite tana harsatna thlentu a nihzia kan hre thei a, hemi avang hian sawiselna pawh kha a rei lo niin alang.

Khawhar riahpui chungchangah hian kan kumte ala upat loh avang leh Mizo history-ah a chanchin kan hriat lutuk loh avangin rinthu ang deuh, mahse thil ni thei si zawnga sawi ka duh a. Tunhma kan pi leh pu hunlai, Kristianna Zorama kan hmelhriat hma kha chuan ramhuai leh thlahrang te hi a tam hle a. Hemi avang hian khua a thim tawh chuan mi pawh an dawih in pawn an chhuak mang lo a ni. Mitthi chungchangah chuan an thlarau hrang ta te pawh thawnthu leh tlangkamah hriat tur a tam a, tunlai hun thlengin hetiang hi hriat tur ala awm zauh zauh a, Mizoram chhim lamah phei chuan mitthi hrang hi sawi tur ala tam niin an sawi a. Hetiang hi a nih avangin mitthi lumen kan tih te leh khawhar riahpui kan tih te lo chhuahna chhan tak chu ramhuai leh thlahrang laka khawhar chhungte awmpui an ngaih vang niin a rinawm a, chu chu hun lo inherdanglam zelah tlawmngaihna lam leh tanpuina lam hawi zawngin kan kal chhohpui ta in tihdanphungah kan neih chhoh ta a ni thei awm e.

Tlemlai deuh khan Zawlaidi editor-in engemaw ziak tura min ngen avangin hun inherdanglam ang zela keini pawh kan insiamrem a tul zia ka ziak a. Chutah chuan ti hian ka ziak a –

“Hmanlai kan pipute hunlai leh tunlai kan khawvel hi chu sa leh thlai indanglam hleih angin an danglam a ni ti ta ila kan sawisual tampui lovin a rinawm. Changkanna (development) in thil hrang hrang a rawn ken tel te avang hian kan tunhma nun leh kan tunlai nun hi chu inan ngaihna a awm miau lova, hei hi khawvel hmun tina society hrang hrang te pawhin an lo paltlang tawh leh an paltlang mek leh an la paltlang tur a ni.

Sakhua – Pathian kan biak dan leh sakhua kan neih dan ringawtah pawh kan pipute nen chuan kan inang lo hle tawh tih chu kan hre tlang theuh awm e. Min thlahtute’n thingbul leh lungbul an biak a ramhuai an biaktlawn laiin keini chuan Kristianna avangin Pathian nung kan bia a, Pathian nung avang chuan ramhuai pawh kan hlau tawh hek lo. Kan sakhaw neih dan inthlak danglam dan ringawt atang pawh hian hmanlai nun leh tunlai nun chu han inan ngaihna a awm lo tih chu kan hre tlang thei mai awm e.

Khawtlang – Kum zabi 19-na tawp lama Sap ho an lo luh atang khan khawthlang autocracy (Kumpinu Lal thuneihna) hnuaiah kan awm chho nghal a. Kha mi hunlai khan kan Mizo lal te khan hun engemaw chen chhung chu thuneihna engemawchen nei ve mah se, thutawp siamtute chu min awptu ‘Sap’ kan tih te kha an ni a; hemi avang hian Sap hovin dan leh khawsak phung an lo neih thin chu kan tawm chhoh pui in an rorelna hnuaiah kan awm chho tan a ni. 1947-a India-in independence a hmuh khan India rama rinluh kan nih avangin democracy hnuaiah kan awmin democracy hnuai a dan awm te chu kan zawm ve ta a, khawtlang inkaihhruaina pawh engemaw chen chu kan hnamdan ang in la kalpui mah ila, democracy hnuaia dan angin kalpui loh theih loh chin a awmin kan khawtlang inrelbawl dan pawh kan thlakthleng chho ta zel a ni.

Hnathawhna – Hetianga khawvel hnamfing hmasa zawk ten min rawn chiahpiah atang khan kan hnathawh te pawh a inangtlang thei ta lova, sorkar hnathawk te kan zingah lo awmin lonei vek thin kha thlawhhma nilo atangin eizawnna te kan nei ta a, mipui vantlang kan inrualkhai thinna chu alo bo tan ta a ni. He ‘post-modern’ world-ah phei chuan sorkar hna chauh nilovin mimal hnuaiah te hna kan thawkin company hnuaiah te eizawnna kan lo nei ta a, tunhma a ‘awmni kham’ ang kha chu thil tih chi pawh a ni thei ta lo a ni.”  

Hnathawhte, eizawnna te a inan loh chu thudang lo ni ta se, kan sakhaw vawn, Kristian sakhua-ah pawh hian rindan hrang hrang a awm avangin kan Chawlhni serh te pawh a inang ta lo a, a thenin Inrinni hi Chawlhni atana an serh laiin a thenin Sunday chu Chawlhni atan kan serh a, hemi ringawt pawh hian kan pipute nunphung leh tunlaia kan nunphung chu a tidanglam tham a, mahse kan la inherrem thiam zel hlauh a, harsatna lian kan la tawk rih lo chu a nih hi. Chutichung erawh chuan kan khawvel hi a danglam chak em avangin chumi mil chuan kan inherrem thiam lo ang tih hi a hlauhawm a, chumi avang chuan ngaihtuahna te kan lo sen theih nan tiin ti hian ka rawn ziak leh a ni.

Chhiatni chungchanga kan insawngbawl dan hi ngaihtuah that a hun ta hle in ka hria a, mahse hemi chungchang sawi tur chuan rilru zau tak put a ngai thung awm e. Mitthi lumen hi han sawi leh ta i la. Aizawl veng pakhata thihnaah chuan YMA hruaitute chuan vawikhat mitthi lumenah hian cheng 3000 vel zel an sen thu min hrilh a, hetiang hi senso hautak dan a nih chuan YMA branch hausa deuh tan lo chuan mitthi lumen tur neih pawh a huphurh awm thei hle in a rinawm. A sum sen chu thudangah lo dah ila, tha sen chungchangah hian kan tunlai khawvel nen chuan a inhmeh ta lo deuh em a tih theih ang. Tlaivar hian hriselna a heh hle a, dan tlangpuiin zan khat tlaivar chuan thisen tam tak kan seng a, chumi hnawhkhah lehna tur chuan chhunah emaw mut a lo ngai a ni. Kan mu lo a chhun lama kan hna pangngai kan thawh chhunzawm a nih phei chuan kan taksa chuan a tuar nasa hle a, a tirah engvakah mah ngai lo mah ila mutmu hmuh tam tawk loh hian kan upat deuh hnu-ah hrisel lohna a kaichhuak duh hle a ni.

Dan naranin mitthi lumenpuitute hi nu leh pa aiin thalai lam hi an ni ta deuh a, an taksa te ala chakin tlaivar te pawh an thei mai thei. Mahse tunlai thalai hi a tam zawk chu lehkha zirlai an lo ni a, mitthi lumen avang hian an zirna lamah an bahlah thei a, tunlai inelna sang tak awmna khawvelah hian zirlai bahlah chu thil pawi tak a ni thei a ni. Khawpuiah phei chuan thalaite hi chhiatni-a che tur hian kan inti lui deuh tawh lehnghal a, hetianga fate thawk chhuak ngai vak lo nu leh pa te thlengin kan indem ti tih tawh mai chu a nih hi. “Tlawmngaihna ava rawn ti dal ve” min ti tawk in lo awm mai thei, mahse tlawmngaihna leh tlawmngaihna lo lam ni lo in kan chin dan thin te hian rah tha a chhuah tho lai hian rah thalo enge a chhuah tih kan hriat ve hi a pawimawh a, kan buk tawn te pawh hi a ngaih chang a awm thin a ni. Mitthi chungte’n hahchawlh an mamawh hun takah te hian kan menpui hrep mai em tih te pawh kan chhut a ngai awm e (rei tak dam lo lo tlaivar pui tawh te an nih phei chuan).

Hun rei tak atang tawh khan kan invui dan chungchang pawh hi ka lo ngaihtuah tawh a. Khawpui bik han sawi ta i la. Khawpui-ah chuan mahni in nei lo hi a tam zawk kan ni tawhin a rinawm a, mi inhnuaiah emaw, flat-ah emaw, chep taka khawsa hi tam tak kan awm a. Hengte leh mahni in ngei luahte pawhin lu an sun changin manganthlak khawpin inchhungah te leh kawtkai-ah te kan inbeng a, kan leng hlei thei tawh lo a ni. Inchhe lam deuh a nih phei chuan a hlauhawm hle thei a, hmanni lawkah pawh Champhai-ah chuan mitthi awmna in a chim a, vanneihthlak takin nunna chan an awm lo hlauh a nih kha. Kan inlenpuina leh kan invuina lamah hian vanduaina rapthlak tak kan la tawng lo ang tih hi sawi theih a ni lo a, chuvangin kan tihdan te pawh hi thlak danglam a tha lo maw ka lo ti tawh thin a ni. Thil awlsam leh tha ni a ka hriat chu vantlang hmuna invui mai hi a ni. Khawpui-ah pawh community/YMA hall emaw indoor stadium emaw hi veng tinah kan nei theuh a, heng hi invuina’n a tha hle in ka hria. Hall/stadium te hi an remchang lo a nih pawhin biakin tinin Sunday School Hall kan nei a, hengah te hian invui theih ni awm tak a ni. Chep taka leng leh lo a kan inbeng thin ai chuan hmun zau, vuitute pawhin an panna remchanga invuite hi kan ngaihtuah atan ka rawn chhawp chhuak a ni.

Kan khawtlang nunphung (social life) hrim hrimah pawh hian hun inherdanglam mil a kan insiamrem ve zel hi a pawimawh hle tawh a, engeng emawah chuan kan insiamrem zel ni te pawhin a lang. Inneih chungchangah hian tunlaiah chuan biakin lamah innei chhungkua te’n a lawmna a hu hoin (joint reception) an buatsaih tawh mai a, hei hi mo lawmtute tan pawh a awlsamin a zangkhai em em a ni. Tunhma kha chuan biakinah inneihna kan hmang a, a hnu-ah in lamah a lawmna kan nei leh a, mopa lam leh monu lama kal ve ve duh tan phei chuan thil buaithlak a tling a, inneihna a kal hian hun a heh em em thin a ni. Tunlai kan chin dan hi 24x7 khawvelah chuan a tih chi hle in a lang a, darkar hnih khatah kan tling tla mai a, hna tul tak tak nei tan pawh inthlahrung lutuk lo in inneihna hi a hmanpui theih a ni.

Inneihna lama kan insiamrem thei ang hian thil tam takah kan insiamrem thei a, hei hi kan thei lo a nih chuan he khawvel hmanhmawh tawh takah hian hmasawn lo leh a thunawp zawnga kal chu kan hmabak a ni mai a. Tlawmngaih dan te pawh hi inthlakthleng thei a ni a, damlo kan inkan dan te pawh damdawiin te’n dan an lo neih tak zel avangin tlawmngaia inkan loh te pawh hi thil awm thei a ni dawn ta. Kan tihdan phungah chuan damlo kan kan chuan a bula thut emaw, a dam lo-a hmuh ngei emaw kan tum a, hetianga kan tih theih loh chuan damlo kha kanah kan inngai lo a. Mahse damlo na tak tak te, boruak hip tur tam tak mamawh te an awm thin tih kan hre chho ta zel a, dam lo kan kan loh hian nasa takin tanpuina chin te pawh alo awm thei a, chuvangin “tlawmngaihna” kan han tih te pawh hi tuna kan vaihma tir ang lo deuh a hman te pawh a ngaih hun alo thleng ngei ang.

Hun inherdanglamin danglamna (change) a rawn ken te hi kan hriatthiam theih nan leh a tul a nih chuan kan tih dan phung te pawh kan thlakthleng theih nan heng thu te hi rawn ziak ka ni a. Chhiartu tam tak chuan pawm harsa inti pawhin ka ring a, sawiselna pawh nasa tak a awm ngeiin ka ring. Ama’rawhchu mihring tung chho a kal, finna Pathianin a pek te kan nih chuan thil tha lo leh tih rem tawh lo chu bansan hun te kan hriat hi a ngai a, engkim hi a ngai ang reng a ni thei lo tih te pawh kan pawmthiam hi a ngai a ni. Chung chu kan ti thei lo a nih chuan 24x7 khawvelin min chim tak tak hunah a ngaihna hre lo in kan indawmkun reng ang tih te pawh a hlauhawm tak zet a ni.