Insiamrem thiam a tul
Pathianin mihring a siam danah hian mahni a cheng tur ni lovin a huhova cheng tura buatsaih kan ni a, chu chu Saptawng chuan ‘society’ an ti a, Mizotawng chuan ‘khawtlang’ kan ti mai dawn nge ka hre chiah lo a, khawtlang anga kan khawsak chu mihring nihphung a ni tlat a ni. Chutianga society anga kan khawsak chuan dan hrang hrang kan nei lo thei lova, chutiang dan zawm thei lo chu society-ah an leng lo a ni mai a, hetiangte hi tunhma kan pi leh pute hunlai pawh khan khua atanga hnawhchhuah an nih loh pawhin an mahni duhthu in an chhuak thin a ni.
He thuziaka ka thil sawi tum ber chu society-a dan kan neih te hi hun inher danglam zelah chu hun inher chhuak nena inmila kan thil tihdan kan her danglam thiam tulzia a ni. Entirna tur tam tak hemi thilah hian a awm thei dawn a, kan sawi seng vek kherin a rinawm lova, chuvangin tlem azawng chauh han la chhuak ta ila.
Tunhma nun
Tunlai, a Saptawnga ‘post-modern world’ an tih mai leh kan hmanlai hun, kan pi leh pute hunlai hi chu chhun leh zan ang hlauh a ni ti hi tumahin kan phain a rinawm loh a, a inang tawh lo em em a ni. A inanlohna te hi kawng hnih khat emaw lekin lo tarlang dawn ta ila –
Hnathawh dan – Hmanlai chuan hnadang thawh tur vak a awm lova. Thiamna bik neite chu thirdeng emaw te an ni a, parawnkaite chu lal khawnbawlte emaw an ni mai a. A bak zawng chu lo neia eizawng an niin pasaltha kan tih ang te pawh khan lo nei thovin sa an kap theiin an an huaisen bik a ni mai a. Chuvangin thil tih ho reng reng kha a remchang a, zawlbuk neih te kha thil neih awm hliah hliah a ni. Hnathawh dan leh hnathawh a inan vek avangin ‘hnatlang’ kan tih ang te pawh kha tih a awlsamin ‘awmni kham’ te pawh kha tu tan mah harsatna lutuk a awm lo thin a ni.
Society kalphung – Kan pi leh pute hunlai (hei hi Lal lal lai, democratic civilzation-in min rawn chiahpiah hma angah lo ngai ila) kha chuan Val Upa thute kha a tlang em em a. Hei hi a chhan chu Val Upa te kha khawtlang venhim chungchangah leh khawtlang inkaihhruaina chungchanga hmahruaitu leh sulsutu an nih vang a ni. Tin, khatih hunlai khan mihring kan la tlemin khaw lian an tih pawh kha tunlai nena khaikhin chuan tuna Aizawl veng pakhat pawh hi an tluk kher lovang a; chuvang chuan khawtlang nunphung pawh kha a inang pet peta kalin inthurual pawh kha a awlsam bik hle in a rinawm.
‘Society kalphung’ han tih hian kan sawi tum tak zawk chu khawtlang inrelbawl dan leh thil tihdan a ni a, chuvangin kan pipute hunlai kha chuan kan tunlai tawnga ‘holiday’ (awmni kham) han puan mai te pawh kha a awlsamin police leh magistrate te leh democracy hnuaia ‘dan’ kan tih te a la awm loh avangin khawtlang nun siam that kawngah pawh harsatna awm em em lovin thil a tih mai theih a ni.
Kan han sawi tak bak pawh hi tam tak Mizo society tunhma nunah hian a awm thei ang a, mahse sawisen vek a nih dawn loh avangin hemi chinah hian helam hi chu lo duh tawk dawn ta mai ila.
Kan tunlai nun
Hmanlai kan pipute hunlai leh tunlai kan khawvel hi chu sa leh thlai indanglam hleih angin an danglam a ni ti ta ila kan sawisual tampui lovin a rinawm. Changkanna (development) in thil hrang hrang a rawn ken tel te avang hian kan tunhma nun leh kan tunlai nun hi chu inan ngaihna a awm miau lova, hei hi khawvel hmun tina society hrang hrang te pawhin an lo paltlang tawh leh an paltlang mek leh an la paltlang tur a ni.
Sakhua – Pathian kan biak dan leh sakhua kan neih dan ringawtah pawh kan pipute nen chuan kan inang lo hle tawh tih chu kan hre tlang theuh awm e. Min thlahtute’n thingbul leh lungbul an biak a ramhuai an biaktlawn laiin keini chuan Kristianna avangin Pathian nung kan bia a, Pathian nung avang chuan ramhuai pawh kan hlau tawh hek lo. Kan sakhaw neih dan inthlak danglam dan ringawt atang pawh hian hmanlai nun leh tunlai nun chu han inan ngaihna a awm lo tih chu kan hre tlang thei mai awm e.
Khawtlang – Kum zabi 19-na tawp lama Sap ho an lo luh atang khan khawthlang autocracy (Kumpinu Lal thuneihna) hnuaiah kan awm chho nghal a. Kha mi hunlai khan kan Mizo lal te khan hun engemaw chen chhung chu thuneihna engemawchen nei ve mah se, thutawp siamtute chu min awptu ‘Sap’ kan tih te kha an ni a; hemi avang hian Sap hovin dan leh khawsak phung an lo neih thin chu kan tawm chhoh pui in an rorelna hnuaiah kan awm chho tan a ni. 1947-a India-in independence a hmuh khan India rama rinluh kan nih avangin democracy hnuaiah kan awmin democracy hnuai a dan awm te chu kan zawm ve ta a, khawtlang inkaihhruaina pawh engemaw chen chu kan hnamdan ang in la kalpui mah ila, democracy hnuaia dan angin kalpui loh theih loh chin a awmin kan khawtlang inrelbawl dan pawh kan thlakthleng chho ta zel a ni.
Hnathawhna – Hetianga khawvel hnamfing hmasa zawk ten min rawn chiahpiah atang khan kan hnathawh te pawh a inangtlang thei ta lova, sorkar hnathawk te kan zingah lo awmin lonei vek thin kha lo nilo atangin eizawnna te kan nei ta a, mipui vantlang kan inrualkhai thinna chu alo bo tan ta a ni. He ‘post-modern’ world-ah phei chuan sorkar hna chauh nilovin mimal hnuaiah te hna kan thawkin company hnuaiah te eizawnna kan lo nei ta a, tunhma a ‘awmni kham’ ang kha chu thil tih chi pawh a ni thei ta lo a ni.
Insiamrem thiam a tul
Kan han sawi tak zawng zawng atang hian hmanlai nun leh tunlai nun chu thil hrang hlauh a ni tih kan hrethiam tawh ngei ang a, hemi avang hian thil tam takah kan Mizo society pawh hian kan thil tihdan phung kan herrem hret hret a tulzia a lang thei a ni. “Kan chindan thin” tih changchawi vang ringawtin tunlai hun nen inmil thei tawh lo thil kalpui kan tum luih tlat chu a dik ber lo ang a, “Khawvel thangchho zelin a ken tel” tih vang ringawtin ramchangkang te tihdan apiang kan entawn chu a tha ber bawk lo ang.
Inherrem chungchang hi inhnialna nasa tak chhuak thei a nih rual rualin “Kan vengah chuan ‘au ka thi thau thau ang’” ti ang hrima kan tan tlat chuan society changkang mawh tak kan ni ang a, Mizote hi mihring in adapt (insiamrem) thiam lo tak kan ni bawk dawn a ni tih chu tuma’n kan hnialin a rinawm lo. Insiamrem kan ngai nia ka hriat thenkhat han tarlang ila –
Khawpui leh thingtlang – Khawpui nun leh thingtlang nun inanloh dan khawvel ram tinah a danglam lo angin Mizoramah pawh a danglam bik lova. Khawtlang inkaihhruaina dan chungchang pawh inang leh intluk a kan thlir chhung chuan hmasawnna kan nei thei lo ang. India ram hruaitute pawhin hei hi chiang taka an hriat avangin khawpui (urban) inkaihhruaina leh thingtlang (rural) inkaihhruaina dan te chuan a hranin an lo siam thlip thlep a, hei hi Mizorama kan khawtlang nun kaihruaitu bera kan neih YMA pawh hian a hriat a tul hle awm e.
Khawpuiah chuan hnatlanga thlan kan laih thin ang te hi veng engemawzatah chuan remchanlohna a awm tawh a. Hei hi khawpui pawn atanga hla taka thlanmual te an neih tawh vang a ni. A remlohna dang leh chu a hmaa kan sawi tawh angin eizawnna inang lo nuai kan neih tawh vang te niin school kallai tan phei chuan tan a na-in tunlai khawvelah chuan inthlahdah a theih tawh lo a ni.
Chutiang zel chuan khawhar inriahpui tih te pawh a that em em laiin khawpui-ah chuan khawhar ina riak te hi khawhar chhungkua chhawkzangkhaitute an nih ai mahin an phurrit siam belhtute an ni mah zawk a; tin, zirlaite tan phei chuan khawhar ina riah te a lo remchan loh chang a awm a, ‘tlawmngai lo’ nih hlauh avanga zirna lama ti tha thei lo te pawh awm theih a ni.
Hnatlang hrim hrim pawh hi kan nu leh pa te hunlaia mi tam zawk sorkar hna vuan an nih lai kha chuan sorkar pisa chawlh denchhena hnatlang koh te kha thil tih awm tak a nih laiin tunlai hunah chuan hnathawk zawng zawng hi sorkar hnuaia thawk an nih tawh loh avangin sorkar pisa chawlh a chawl ve lo tam tak khawpui-ah chuan an awm a, chuvang chuan tunhmaa a remchan ang khan a remchang tawh lo a, heng te pawh hi kan hriatthiam a hun inher danglam dan kan zir te pawh hi a tul hle tawh a ni.
Keini aia lo changkang hmasa zawk te’n ram an awp dan kha tunah chuan kan ram inawp dan a ni tih te pawh kan hriat tlan hi a hun ta hle a. Kan hmanlai nun anga khawtlang siam that kan tum tlat chuan dan kalh a kan chet fo a ngai dawn a, dan kalh hian chet pawh kan che ta fo reng a ni.
Hmawrbawkna
Mizo mipuite’n thil pakhat kan hriat reng tur ni a ka hriat chu ram siam that kan tum dan kawngah hian hriatthiam chin kan neih a tul tih hi a ni. Kristian ram kan ni e tih vanga sual hnawhbo vek kan tum emaw tih tura hma kan la thin hi kan kalsualna pakhat a ni a. Bible hi uluk taka kan zir chuan khawvelah hian sual chu a awm reng dawn a ni, Lal Isua lo kal leh hma chuan. Pathian thu chuan sual hi a do tih chu sawi ngai lo a nih laiin a awm lo thei lo a ni tih chu a pha chuang hauh lo. Hun tawpah sualna hringchhuak tupa kum 1000 phuarbeh a nih hma leh chumi hnu-a mei mit theilo dila thlak a nih hma chuan sualna hi khawvelah hian a awm dawn a ni tih Bible hian min hrilh a ni tih kan hriat pawh hi a ngai ang. Chuvangin sual nia kan hriat te hi engang pawhin do mah ila, a rem dawn lova, a do dan erawh kan thiam hi a tul zawk a ni. Tirhkoh Pawla’n “Kan buan te hi tisa leh thisen an ni si lo” a tih kha hre reng chungin sual hi tharum nilo leh hriatthiamna zau tak nei chunga kan do reng hi a tul a, chumi ti tur chuan hun inher danglam nena insiamrem thiam hi kan mamawh ber chu a ni ta a ni.
Pathianin mihring a siam danah hian mahni a cheng tur ni lovin a huhova cheng tura buatsaih kan ni a, chu chu Saptawng chuan ‘society’ an ti a, Mizotawng chuan ‘khawtlang’ kan ti mai dawn nge ka hre chiah lo a, khawtlang anga kan khawsak chu mihring nihphung a ni tlat a ni. Chutianga society anga kan khawsak chuan dan hrang hrang kan nei lo thei lova, chutiang dan zawm thei lo chu society-ah an leng lo a ni mai a, hetiangte hi tunhma kan pi leh pute hunlai pawh khan khua atanga hnawhchhuah an nih loh pawhin an mahni duhthu in an chhuak thin a ni.
He thuziaka ka thil sawi tum ber chu society-a dan kan neih te hi hun inher danglam zelah chu hun inher chhuak nena inmila kan thil tihdan kan her danglam thiam tulzia a ni. Entirna tur tam tak hemi thilah hian a awm thei dawn a, kan sawi seng vek kherin a rinawm lova, chuvangin tlem azawng chauh han la chhuak ta ila.
Tunhma nun
Tunlai, a Saptawnga ‘post-modern world’ an tih mai leh kan hmanlai hun, kan pi leh pute hunlai hi chu chhun leh zan ang hlauh a ni ti hi tumahin kan phain a rinawm loh a, a inang tawh lo em em a ni. A inanlohna te hi kawng hnih khat emaw lekin lo tarlang dawn ta ila –
Hnathawh dan – Hmanlai chuan hnadang thawh tur vak a awm lova. Thiamna bik neite chu thirdeng emaw te an ni a, parawnkaite chu lal khawnbawlte emaw an ni mai a. A bak zawng chu lo neia eizawng an niin pasaltha kan tih ang te pawh khan lo nei thovin sa an kap theiin an an huaisen bik a ni mai a. Chuvangin thil tih ho reng reng kha a remchang a, zawlbuk neih te kha thil neih awm hliah hliah a ni. Hnathawh dan leh hnathawh a inan vek avangin ‘hnatlang’ kan tih ang te pawh kha tih a awlsamin ‘awmni kham’ te pawh kha tu tan mah harsatna lutuk a awm lo thin a ni.
Society kalphung – Kan pi leh pute hunlai (hei hi Lal lal lai, democratic civilzation-in min rawn chiahpiah hma angah lo ngai ila) kha chuan Val Upa thute kha a tlang em em a. Hei hi a chhan chu Val Upa te kha khawtlang venhim chungchangah leh khawtlang inkaihhruaina chungchanga hmahruaitu leh sulsutu an nih vang a ni. Tin, khatih hunlai khan mihring kan la tlemin khaw lian an tih pawh kha tunlai nena khaikhin chuan tuna Aizawl veng pakhat pawh hi an tluk kher lovang a; chuvang chuan khawtlang nunphung pawh kha a inang pet peta kalin inthurual pawh kha a awlsam bik hle in a rinawm.
‘Society kalphung’ han tih hian kan sawi tum tak zawk chu khawtlang inrelbawl dan leh thil tihdan a ni a, chuvangin kan pipute hunlai kha chuan kan tunlai tawnga ‘holiday’ (awmni kham) han puan mai te pawh kha a awlsamin police leh magistrate te leh democracy hnuaia ‘dan’ kan tih te a la awm loh avangin khawtlang nun siam that kawngah pawh harsatna awm em em lovin thil a tih mai theih a ni.
Kan han sawi tak bak pawh hi tam tak Mizo society tunhma nunah hian a awm thei ang a, mahse sawisen vek a nih dawn loh avangin hemi chinah hian helam hi chu lo duh tawk dawn ta mai ila.
Kan tunlai nun
Hmanlai kan pipute hunlai leh tunlai kan khawvel hi chu sa leh thlai indanglam hleih angin an danglam a ni ti ta ila kan sawisual tampui lovin a rinawm. Changkanna (development) in thil hrang hrang a rawn ken tel te avang hian kan tunhma nun leh kan tunlai nun hi chu inan ngaihna a awm miau lova, hei hi khawvel hmun tina society hrang hrang te pawhin an lo paltlang tawh leh an paltlang mek leh an la paltlang tur a ni.
Sakhua – Pathian kan biak dan leh sakhua kan neih dan ringawtah pawh kan pipute nen chuan kan inang lo hle tawh tih chu kan hre tlang theuh awm e. Min thlahtute’n thingbul leh lungbul an biak a ramhuai an biaktlawn laiin keini chuan Kristianna avangin Pathian nung kan bia a, Pathian nung avang chuan ramhuai pawh kan hlau tawh hek lo. Kan sakhaw neih dan inthlak danglam dan ringawt atang pawh hian hmanlai nun leh tunlai nun chu han inan ngaihna a awm lo tih chu kan hre tlang thei mai awm e.
Khawtlang – Kum zabi 19-na tawp lama Sap ho an lo luh atang khan khawthlang autocracy (Kumpinu Lal thuneihna) hnuaiah kan awm chho nghal a. Kha mi hunlai khan kan Mizo lal te khan hun engemaw chen chhung chu thuneihna engemawchen nei ve mah se, thutawp siamtute chu min awptu ‘Sap’ kan tih te kha an ni a; hemi avang hian Sap hovin dan leh khawsak phung an lo neih thin chu kan tawm chhoh pui in an rorelna hnuaiah kan awm chho tan a ni. 1947-a India-in independence a hmuh khan India rama rinluh kan nih avangin democracy hnuaiah kan awmin democracy hnuai a dan awm te chu kan zawm ve ta a, khawtlang inkaihhruaina pawh engemaw chen chu kan hnamdan ang in la kalpui mah ila, democracy hnuaia dan angin kalpui loh theih loh chin a awmin kan khawtlang inrelbawl dan pawh kan thlakthleng chho ta zel a ni.
Hnathawhna – Hetianga khawvel hnamfing hmasa zawk ten min rawn chiahpiah atang khan kan hnathawh te pawh a inangtlang thei ta lova, sorkar hnathawk te kan zingah lo awmin lonei vek thin kha lo nilo atangin eizawnna te kan nei ta a, mipui vantlang kan inrualkhai thinna chu alo bo tan ta a ni. He ‘post-modern’ world-ah phei chuan sorkar hna chauh nilovin mimal hnuaiah te hna kan thawkin company hnuaiah te eizawnna kan lo nei ta a, tunhma a ‘awmni kham’ ang kha chu thil tih chi pawh a ni thei ta lo a ni.
Insiamrem thiam a tul
Kan han sawi tak zawng zawng atang hian hmanlai nun leh tunlai nun chu thil hrang hlauh a ni tih kan hrethiam tawh ngei ang a, hemi avang hian thil tam takah kan Mizo society pawh hian kan thil tihdan phung kan herrem hret hret a tulzia a lang thei a ni. “Kan chindan thin” tih changchawi vang ringawtin tunlai hun nen inmil thei tawh lo thil kalpui kan tum luih tlat chu a dik ber lo ang a, “Khawvel thangchho zelin a ken tel” tih vang ringawtin ramchangkang te tihdan apiang kan entawn chu a tha ber bawk lo ang.
Inherrem chungchang hi inhnialna nasa tak chhuak thei a nih rual rualin “Kan vengah chuan ‘au ka thi thau thau ang’” ti ang hrima kan tan tlat chuan society changkang mawh tak kan ni ang a, Mizote hi mihring in adapt (insiamrem) thiam lo tak kan ni bawk dawn a ni tih chu tuma’n kan hnialin a rinawm lo. Insiamrem kan ngai nia ka hriat thenkhat han tarlang ila –
Khawpui leh thingtlang – Khawpui nun leh thingtlang nun inanloh dan khawvel ram tinah a danglam lo angin Mizoramah pawh a danglam bik lova. Khawtlang inkaihhruaina dan chungchang pawh inang leh intluk a kan thlir chhung chuan hmasawnna kan nei thei lo ang. India ram hruaitute pawhin hei hi chiang taka an hriat avangin khawpui (urban) inkaihhruaina leh thingtlang (rural) inkaihhruaina dan te chuan a hranin an lo siam thlip thlep a, hei hi Mizorama kan khawtlang nun kaihruaitu bera kan neih YMA pawh hian a hriat a tul hle awm e.
Khawpuiah chuan hnatlanga thlan kan laih thin ang te hi veng engemawzatah chuan remchanlohna a awm tawh a. Hei hi khawpui pawn atanga hla taka thlanmual te an neih tawh vang a ni. A remlohna dang leh chu a hmaa kan sawi tawh angin eizawnna inang lo nuai kan neih tawh vang te niin school kallai tan phei chuan tan a na-in tunlai khawvelah chuan inthlahdah a theih tawh lo a ni.
Chutiang zel chuan khawhar inriahpui tih te pawh a that em em laiin khawpui-ah chuan khawhar ina riak te hi khawhar chhungkua chhawkzangkhaitute an nih ai mahin an phurrit siam belhtute an ni mah zawk a; tin, zirlaite tan phei chuan khawhar ina riah te a lo remchan loh chang a awm a, ‘tlawmngai lo’ nih hlauh avanga zirna lama ti tha thei lo te pawh awm theih a ni.
Hnatlang hrim hrim pawh hi kan nu leh pa te hunlaia mi tam zawk sorkar hna vuan an nih lai kha chuan sorkar pisa chawlh denchhena hnatlang koh te kha thil tih awm tak a nih laiin tunlai hunah chuan hnathawk zawng zawng hi sorkar hnuaia thawk an nih tawh loh avangin sorkar pisa chawlh a chawl ve lo tam tak khawpui-ah chuan an awm a, chuvang chuan tunhmaa a remchan ang khan a remchang tawh lo a, heng te pawh hi kan hriatthiam a hun inher danglam dan kan zir te pawh hi a tul hle tawh a ni.
Keini aia lo changkang hmasa zawk te’n ram an awp dan kha tunah chuan kan ram inawp dan a ni tih te pawh kan hriat tlan hi a hun ta hle a. Kan hmanlai nun anga khawtlang siam that kan tum tlat chuan dan kalh a kan chet fo a ngai dawn a, dan kalh hian chet pawh kan che ta fo reng a ni.
Hmawrbawkna
Mizo mipuite’n thil pakhat kan hriat reng tur ni a ka hriat chu ram siam that kan tum dan kawngah hian hriatthiam chin kan neih a tul tih hi a ni. Kristian ram kan ni e tih vanga sual hnawhbo vek kan tum emaw tih tura hma kan la thin hi kan kalsualna pakhat a ni a. Bible hi uluk taka kan zir chuan khawvelah hian sual chu a awm reng dawn a ni, Lal Isua lo kal leh hma chuan. Pathian thu chuan sual hi a do tih chu sawi ngai lo a nih laiin a awm lo thei lo a ni tih chu a pha chuang hauh lo. Hun tawpah sualna hringchhuak tupa kum 1000 phuarbeh a nih hma leh chumi hnu-a mei mit theilo dila thlak a nih hma chuan sualna hi khawvelah hian a awm dawn a ni tih Bible hian min hrilh a ni tih kan hriat pawh hi a ngai ang. Chuvangin sual nia kan hriat te hi engang pawhin do mah ila, a rem dawn lova, a do dan erawh kan thiam hi a tul zawk a ni. Tirhkoh Pawla’n “Kan buan te hi tisa leh thisen an ni si lo” a tih kha hre reng chungin sual hi tharum nilo leh hriatthiamna zau tak nei chunga kan do reng hi a tul a, chumi ti tur chuan hun inher danglam nena insiamrem thiam hi kan mamawh ber chu a ni ta a ni.

No comments:
Post a Comment